વાંકલ :
દક્ષિણ ગુજરાતના આદિવાસી ચૌધરી સમાજમાં હરાદ (શ્રાદ્ધ) પર્વનું ધાર્મિક મહત્વ તો છે જ, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી એક અનોખી લોકસાંસ્કૃતિક પરંપરા આજે પણ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જીવંત જોવા મળે છે. હરાદ પર્વ નિમિત્તે ઘરની સાફસફાઈ અને સજાવટ સાથે ભીંતો પર પરંપરાગત ‘નવાયે’ (નવા) ચિત્રો દોરવાની પ્રથા ચૌધરી સમાજ દ્વારા પેઢી દર પેઢી જાળવી રાખવામાં આવી છે.
માંગરોળ તાલુકાના બોરિયા, લવેટ, ભડકુવા, રતોલા, રટોટી, લીંડીયા, પાતલ દેવી, કંટવાવ સહિતના ગામોમાં આજે પણ આ લોકપરંપરાના દર્શન થાય છે.
ચોખાના લોટથી બને છે કુદરતી રંગ
હરાદ પર્વના દિવસે ઘરની શુદ્ધિ અને સજાવટ માટે ચોખાના લોટમાં દૂધ, છાશ અથવા પાણી ઉમેરીને ખાસ દ્રાવણ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ દ્રાવણનો ઘરમાં છંટકાવ કર્યા બાદ ભીંતો પર પરંપરાગત પદ્ધતિથી ચિત્રો દોરવામાં આવે છે.
આ ચિત્રો માટે કૃત્રિમ રંગો કે બજારમાં મળતી પીંછીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. હાથની આંગળી જેટલી જાડાઈ અને એક વેંત જેટલી લાંબી ખજૂરી, બાવળ અથવા વડની મુલાયમ રેસાવાળી ડાળી પસંદ કરી તેને પથ્થર વડે એક છેડેથી કૂચીને કુદરતી પીંછી તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને ચોખાના લોટના દ્રાવણમાં બોળીને ભીંતો પર વિવિધ આકૃતિઓ દોરવામાં આવે છે.
ખેતી અને ગ્રામજીવનનું ચિત્રાંકન
‘નવાયે’ ચિત્રોમાં ચૌધરી સમાજના રોજિંદા જીવનની ઝલક જોવા મળે છે. ખાસ કરીને હળ, કોદાળી, દાતરડું જેવા ખેતીના સાધનો તેમજ વાવણી, રોપણી અને કાપણી જેવી કૃષિ પ્રવૃત્તિઓને ચિત્રો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવે છે. પ્રકૃતિ અને ગ્રામ્ય જીવન સાથે સંકળાયેલા વિવિધ આકારો પણ ચિત્રોમાં જોવા મળે છે.
આ ચિત્રો સાથે ભીંત પર હાથના પંજાની છાપ પાડવાની પરંપરાને પણ વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
એક વર્ષ બાદ ફરી દેખાય છે ‘નવાયે’ ચિત્રો
આ લોકપરંપરાની સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે વર્ષ દરમિયાન ઘરની ભીંતો પર માટીનું લીપણ થઈ જવા છતાં આગામી વર્ષે હરાદ પર્વ નજીક આવતાં ગત વર્ષે દોરવામાં આવેલા ‘નવાયે’ ચિત્રો અને હાથના પંજાની છાપ ફરીથી ભીંતો પર સ્પષ્ટ દેખાવા લાગે છે.
ચૌધરી સમાજમાં ભીંત પર જૂનાં ચિત્રો ફરી ઉપસી આવવાની ઘટનાને હરાદનો મહિનો શરૂ થવાનો કુદરતી સંકેત માનવામાં આવે છે. આ માન્યતા સાથે જોડાયેલી પરંપરા સમાજની સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિને વધુ વિશિષ્ટ બનાવે છે.
આમ, કુદરતી સામગ્રી, પરંપરાગત કળા અને ગ્રામજીવનના સંમિશ્રણથી ચૌધરી સમાજની આ અનોખી ‘નવાયે’ ચિત્ર પરંપરા દક્ષિણ ગુજરાતની આદિવાસી લોકસંસ્કૃતિ અને પેઢીઓથી ચાલી આવતી કલાત્મક વિરાસતનું જીવંત ઉદાહરણ બની રહી છે.
