ભરૂચ :
ભરૂચની ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે શનિવારે જૈન સમાજના શ્રદ્ધાળુઓ મોટી સંખ્યામાં સ્થળ પર પહોંચ્યા હતા. જૈન બંધુઓએ આ સ્થળ પ્રાચીન જૈન તીર્થ સાથે સંકળાયેલું હોવાનો દાવો કરતાં ભરૂચ સાથે જોડાયેલા જૈન ધર્મના ત્રણ મહત્વના તીર્થો અને તેમના ધાર્મિક ઇતિહાસ અંગે વિસ્તૃત માહિતી રજૂ કરી હતી. ખાસ કરીને જામા મસ્જિદનું સ્થળ અગાઉ ‘સમડી વિહાર’ અથવા ‘શકુનિકા વિહાર’ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
જૈન સમાજ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી માહિતી મુજબ ભરૂચનું જૈન ધર્મમાં પ્રાચીન કાળથી વિશેષ મહત્વ રહ્યું છે. ભરૂચને ત્રણ મુખ્ય જૈન તીર્થોની પરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે, જેમાં **અશ્વાવબોધ તીર્થ, પ્રાયશ્ચિત તીર્થ અને સમડી વિહાર (શકુનિકા વિહાર)**નો સમાવેશ થાય છે.
ભગવાન મુનિસુવ્રતસ્વામી અને અશ્વાવબોધ તીર્થ
જૈન બંધુઓના જણાવ્યા મુજબ જૈન ધર્મના 20મા તીર્થંકર ભગવાન મુનિસુવ્રતસ્વામી પોતાના પૂર્વ ભવના મિત્ર એવા એક અશ્વને પ્રતિબોધિત કરવા માટે લાંબો વિહાર કરી ભરૂચ પધાર્યા હતા. ‘અશ્વ’ને જ્ઞાનનો બોધ કરાવવામાં આવ્યો હોવાની આ ધાર્મિક પરંપરાને કારણે ભરૂચને ‘અશ્વાવબોધ તીર્થ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જૈન સમાજના જણાવ્યા મુજબ આ પ્રસંગ ભરૂચના જૈન ધાર્મિક ઇતિહાસમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે અને શહેરની પ્રાચીન જૈન પરંપરાનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
પ્રાયશ્ચિત તીર્થની પરંપરા
જૈન બંધુઓએ ભરૂચને ‘પ્રાયશ્ચિત તીર્થ’ સાથે પણ જોડ્યું હતું. તેમની રજૂઆત મુજબ પ્રાચીન સમયમાં મહાત્માઓ અને મુનિઓ પોતાના જીવનમાં થયેલા નાના-મોટા અપરાધોના પ્રાયશ્ચિત માટે ભરૂચ આવતા હતા અને ભગવાન મુનિસુવ્રતસ્વામીની સમક્ષ ‘અઠ્ઠમ તપ’ની આરાધના કરતા હતા.
આ ધાર્મિક પરંપરાને કારણે ભરૂચની ભૂમિને જૈન ધર્મમાં પ્રાયશ્ચિત તીર્થ તરીકે વિશેષ સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હોવાનો જૈન સમાજનો દાવો છે.
સમડી વિહારને લઈને સૌથી મહત્વનો દાવો
જામા મસ્જિદ સાથે જોડાયેલો સૌથી મહત્વનો જૈન દાવો ‘સમડી વિહાર’ અથવા ‘શકુનિકા વિહાર’ અંગેનો છે. જૈન સમાજ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ધાર્મિક કથા મુજબ ભરૂચના જંગલ વિસ્તારમાં એક વખત એક સમડી શિકારીના બાણથી ઘાયલ થઈ હતી. તે સમયે ત્યાંથી પસાર થઈ રહેલા જૈન સંતોએ સમડીને અંતિમ સમયે ‘નવકાર મહામંત્ર’ સંભળાવ્યો હતો.
જૈન પરંપરા મુજબ નવકાર મહામંત્રના પ્રભાવથી સમડીને સમાધિ મરણ પ્રાપ્ત થયું હતું અને તેના પુણ્યના પ્રતાપે આગામી ભવમાં તેનો જન્મ લંકાની રાજકુમારી તરીકે થયો હતો. બાદમાં તેને જાતિસ્મરણ જ્ઞાન થતાં પોતાના પૂર્વભવની ઘટના અંગે જાણ થઈ હતી. ત્યારબાદ તે પોતાની અઢળક સંપત્તિ સાથે ભરૂચ આવી અને અહીં એક ભવ્ય જૈન તીર્થનું નિર્માણ કરાવ્યું હોવાનું જૈન બંધુઓએ જણાવ્યું હતું. આ સ્થળને ‘સમડી વિહાર’ અથવા ‘શકુનિકા વિહાર’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું હોવાનો તેમનો દાવો છે.
જામા મસ્જિદને સમડી વિહાર સાથે જોડવાનો દાવો
શનિવારે જામા મસ્જિદ ખાતે પહોંચેલા જૈન શ્રદ્ધાળુઓએ હાલની ઇમારતની કેટલીક કોતરણી, સ્થાપત્યના ભાગો તથા જૂની મૂર્તીઓ હોવાના દાવા રજૂ કર્યા હતા. તેમના મતે આ સ્થળ પ્રાચીન જૈન ધાર્મિક સ્થળ સાથે જોડાયેલું હોવાના સંકેતો જોવા મળે છે અને જામા મસ્જિદનું સ્થળ જ સમડી વિહાર હોવાની તેમની ધારણા છે.
બીજી તરફ મહાનુભાવ પંથના અનુયાયીઓ અને સંતો દ્વારા પણ આ સ્થળને ચક્રધર સ્વામીના જન્મસ્થળ સાથે જોડવામાં આવે છે. તેમના તરફથી પણ સ્થળના પ્રાચીન ધાર્મિક ઇતિહાસ અંગે દાવા કરવામાં આવી રહ્યા છે. આમ, એક જ સ્થળની ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક ઓળખને લઈને અલગ-અલગ પરંપરાઓ અને દાવાઓ સામે આવ્યા છે.
હાલ જામા મસ્જિદના સ્થળ અંગે કરવામાં આવી રહેલા ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક દાવાઓની સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી. સ્થળની વાસ્તવિક ઐતિહાસિક ઓળખ અંગે પુરાતત્વીય અભ્યાસ, ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને નિષ્ણાતોના સંશોધનના આધારે જ અંતિમ નિષ્કર્ષ આવી શકે તેમ છે. જોકે, શનિવારે જૈન શ્રદ્ધાળુઓની મોટી સંખ્યામાં હાજરી અને ત્રણ પ્રાચીન તીર્થોની રજૂઆતને પગલે ભરૂચનું આ ઐતિહાસિક સ્થળ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું છે.
